Hanner canrif ers sychder canol y saithdegau: pam mae paratoi ar gyfer sychder mewn gwlad lawiog yn bwysig

Mae eleni yn nodi hanner can mlynedd ers y tywydd sych mwyaf dramatig yn hanes Cymru.

Roedd sychder 1975/76 yn eithriadol – roedd afonydd yn sych, cronfeydd dŵr yn wag, cnydau’n fethiant, ac roedd cymunedau ledled Cymru yn wynebu prinder dŵr na welwyd ei debyg o’r blaen. Am y tro cyntaf ym mywydau’r rhan fwyaf o bobl, roedd dŵr – y mae digonedd ohono yng Nghymru fel arfer, wrth gwrs – yn sydyn yn teimlo fel adnodd prin.

Trobwynt ar gyfer rheoli dŵr

Roedd digwyddiadau 1975/76 yn achos eithafol – gaeaf anarferol o sych ac yna’r haf poethaf a sychaf a gofnodwyd ar y pryd.

Diolch i’r drefn, ni welwyd effeithiau mor ddifrifol yng Nghymru ers hynny – sydd, i raddau helaeth, oherwydd newidiadau i’r ffordd y caiff dŵr ei reoli.  Dyma ddigwyddiad a ysgogodd ddiwygiadau i’r ffordd rydym yn cynllunio ar gyfer sychder, ac yn ymateb iddo.

Byddai’r gwersi a ddysgwyd yn ystod yr haf tyngedfennol hwnnw’n cael eu rhoi ar brawf sawl gwaith yn y blynyddoedd i ddod …

 

 

 

Cydnabyddiaeth lluniau: Prosiect Archif Mary Gillham 

Nid oedd 1976 yn unigryw

Er mai sychder 1976 yw’r mwyaf difrifol yn hanes diweddar Cymru, mae ymhell o fod yr unig un. Mae Cymru wedi profi cyfnodau sylweddol o sychder yn 1984, 1989, 1995/96, 2003, 2005/06, ac yn fwy diweddar yn 2022 – ac eto yn 2025.

Roedd sychder 2022 yn arbennig o arwyddocaol i’r cyflenwad dŵr cyhoeddus. Roedd Cymru gyfan mewn sychder erbyn diwedd yr haf a chyflwynwyd gwaharddiadau defnydd dros dro yn rhannau gorllewinol y wlad.

Yna, y llynedd, cafwyd sychder 2025 - gan effeithio ar y rhan fwyaf o Gymru ar ôl gwanwyn/haf sych a phoeth arall. Er nad oedd effaith ar y cyflenwadau dŵr cyhoeddus, cafwyd effeithiau pellgyrhaeddol ar yr amgylchedd, bywyd gwyllt, amaethyddiaeth a defnyddwyr dŵr eraill. Roedd afonydd yn isel, sychodd dŵr daear, roedd ffermwyr yn ei chael hi’n anodd bwydo a dyfrio da byw, ac roedd pysgod dan fygythiad gan dymheredd uwch yr afonydd.

Yna, mewn tro dramatig, daeth glaw ym mis Medi ag un o’r cyfnodau gwlypaf mewn 190 o flynyddoedd rhwng mis Medi a mis Tachwedd – a llifogydd dinistriol i Drefynwy a rhannau eraill o dde-ddwyrain Cymru.

Roedd yn atgof arall fod yr hinsawdd yn newid – ac effeithiau hynny yng Nghymru.

Boed law neu hindda: sut rydym yn monitro ac yn cynllunio ar gyfer sychder yng Nghymru

Beth bynnag fo’r tywydd, mae ein gwaith monitro a chynllunio ar gyfer sychder yn rhan graidd o’r hyn a wnawn y tu ôl i’r llenni. Wrth i ni baratoi ar gyfer mwy o effeithiau yn sgil y newid yn yr hinsawdd, a’r tebygolrwydd o aeafau gwlypach a hafau sychach a phoethach, ein rôl ni yw sicrhau bod Cymru’n fwy gwydn i sychder.

Mae ein cynllun sychder yn nodi’n union sut rydym yn nodi, monitro a rheoli amodau sychder ledled Cymru. Mae hyn yn cwmpasu popeth o’r arwyddion cynnar bod tywydd sych yn datblygu, i’r camau a gymerwn pan gaiff sychder ei ddatgan yn ffurfiol – a sut rydym yn rheoli’r gwaith adfer wedi hynny.

Mae gennym rwydwaith mawr o dimau ar lawr gwlad sy’n monitro llif afonydd, glaw a lefelau dŵr daear drwy gydol y flwyddyn i gadw llygad ar sut mae dŵr yn symud o amgylch y wlad. Rydym yn cael data gan y cwmnïau dŵr yng Nghymru er mwyn cadw golwg ar sut mae lefelau cronfeydd dŵr yn datblygu a gwybodaeth hanfodol gan y Swyddfa Dywydd sy’n ein helpu i ragweld beth allai fod yn dod.

Pan fydd y data yn dweud wrthym fod amodau’n dirywio, rydym yn symud trwy gyfres o gamau sychder diffiniedig - pob un â’i sbardunau a’i gamau cysylltiedig ei hun. Mae’r dull strwythuredig hwn yn golygu ein bod yn gwneud penderfyniadau yn seiliedig ar dystiolaeth, ac yn gwneud hynny mewn modd amserol – yn hytrach nag aros nes bod pethau’n mynd yn dyngedfennol.

Fel rheoleiddiwr amgylcheddol Cymru, mae gennym rôl i’w chwarae hefyd wrth osod y canllawiau ar gyfer cynlluniau cwmnïau dŵr i gynnal cyflenwadau dŵr yn ystod sychder, yn ogystal â’u cynlluniau rheoli dŵr hirdymor ar gyfer y 25 mlynedd nesaf a thu hwnt. Rydym wedi herio pob cwmni i sicrhau bod digon o ddŵr i fyd natur ac i bobl er mwyn sicrhau gwydnwch i sychderau mawr y dyfodol, a allai fod yn waeth na phrofiad 1976.

Cydnabyddiaeth lluniau: Prosiect Archif Mary Gillham

Sicrhau digon o ddŵr i fyd natur a phobl

Pan fydd y rhan fwyaf o bobl yn meddwl am sychder maen nhw fel arfer yn meddwl am yr effaith ar bobl a chyfyngiadau ar y math o weithgareddau rydyn ni’n eu gwneud gartref ac yn yr ardd.

Ond mae sychder yn effeithio ar gymaint mwy na hynny.

Yn ystod sychder, mae’n debygol y byddwn yn delio â llu o broblemau a digwyddiadau amgylcheddol, gan gynnwys y canlynol:

• Pysgod yn brwydro am ocsigen
• Rhyddhau dŵr yn briodol o gronfeydd dŵr i gadw afonydd i lifo a chefnogi tynnu dŵr ar yr afonydd hynny
• Cyfyngu ar faint o ddŵr y gall busnesau ei dynnu o afonydd a dŵr daear er mwyn amddiffyn ffynonellau bregus
• Cynghori ffermwyr ar sut i reoli da byw a chnydau mewn amodau sych
• Cynghori pysgotwyr am gyfyngiadau pan fydd tymheredd afonydd yn uchel
• Gweithio gyda defnyddwyr dŵr hamdden sy’n cael eu heffeithio gan lefelau dŵr isel
• Cefnogi’r gwasanaethau tân ac achub i fynd i’r afael â thanau gwyllt
• Diogelu mawndiroedd a gwlyptiroedd rhag sychu

Nid yw hyn oll yn digwydd ar wahân, mae’n ymdrech ar y cyd - pan fydd y dystiolaeth yn dangos bod risg o sychder yn datblygu, mae Grŵp Cyswllt Sychder Cymru yn ymgynnull, gan ddod â Cyfoeth Naturiol Cymru a nifer o arbenigwyr a gweithwyr proffesiynol ynghyd i ymateb i’r pryderon sy’n dod i’r amlwg. Llywodraeth Cymru sy’n cadeirio hyn a gall gynnwys cynrychiolwyr o gwmnïau dŵr, Asiantaeth yr Amgylchedd yn Lloegr (ar gyfer materion trawsffiniol), undebau ffermio, awdurdodau lleol, y Swyddfa Dywydd ac Iechyd Cyhoeddus Cymru.

Mae cael yr wybodaeth gywir i’r bobl gywir ar yr amser cywir yr un mor bwysig ag unrhyw un o’r mesurau technegol a roddwn ar waith.

Cynllunio ar gyfer dyfodol mwy anrhagweladwy

Rydyn ni’n gwybod bod y newid yn yr hinsawdd yn gwneud ein tywydd yn fwy anrhagweladwy, ac mae hyn yn golygu y bydd argaeledd dŵr yn llai dibynadwy drwy gydol y flwyddyn. Mae newidiadau mewn patrymau glaw yn golygu, hyd yn oed pan fydd cyfanswm y glawiad blynyddol yn aros yn debyg, y gall fod yn fwyfwy crynodedig mewn cyfnodau byr a dwys – gyda chyfnodau sych hirach rhyngddynt. Golyga hyn y gallai Cymru brofi sychder yn amlach, neu gyfnodau o sychder fwy difrifol, yn y blynyddoedd i ddod.

Dyna pam nad yw ein gwaith ar gynllunio a rheoli sychder yn ymwneud ag ymateb i amodau heddiw yn unig – mae’n ymwneud â sicrhau bod Cymru wedi’i pharatoi ar gyfer dyfodol lle gallai tywydd sych fod yn norm yn hytrach na’n eithriad. Mae hynny’n golygu gweithio gyda Llywodraeth Cymru, cwmnïau dŵr a phartneriaid eraill ar bolisïau, cynlluniau a strategaethau tymor hwy, a meddwl yn ofalus am sut rydym yn meithrin cydnerthedd ym mhob agwedd ar y ffordd rydym yn rheoli dŵr ac adnoddau naturiol.

Hanner can mlynedd ers sychder 1976, mae’r data, y prosesau a’r partneriaethau sydd gennym wedi’u mireinio. Maent wedi cael eu rhoi ar brawf dro ar ôl tro, a byddwn yn parhau i ddatblygu ein dealltwriaeth, ehangu ein ffynonellau data, a gwella ein hymateb wrth i ni wynebu’r heriau sydd o’n blaenau.

Fel cymdeithas, gallwn ni i gyd wneud ein rhan i ddefnyddio dŵr yn ddoeth er mwyn helpu i amddiffyn ein hafonydd, ein llynnoedd a’n bywyd gwyllt ar gyfer y dyfodol.

Bob dydd, mae pob un ohonom yn defnyddio mwy o ddŵr nag y byddech yn ei feddwl – ar gyfartaledd, tua 100 litr yn fwy. Mae pob diferyn rydyn ni’n ei wastraffu yn llai o ddŵr i gadw ein hamgylchedd yn iach.

I gael awgrymiadau a chyngor ar arbed dŵr, ewch i Waterwise neu eich cyflenwr dŵr lleol – Dŵr Cymru neu Hafren Dyfrdwy.